Lăng mộ cổ Giồng Ông Tố là một trong những địa điểm kỳ lạ và bí ẩn còn sót lại giữa lòng Sài Gòn hiện đại, nơi mà lịch sử, ký ức và những câu chuyện truyền miệng đan xen vào nhau, tạo nên một lớp sương mờ khó lý giải. Năm 1998, khi chính quyền TP.HCM tiến hành giải phóng mặt bằng để xây dựng Trường tiểu học Giồng Ông Tố và Trường mầm non Vành Khuyên trên khu vực nghĩa trang Nam Đào, một nghĩa trang cổ nằm trên trục đường Nguyễn Tư Nghiêm, phường Bình Trưng Tây, quận 2, công việc tưởng chừng đơn giản ấy lại gặp phải những trở ngại bất thường. Sau hai lần tiến hành nhưng đều không thể hoàn tất, nơi đây dần trở thành đề tài của nhiều lời đồn đại kỳ bí trong dân gian.
Muốn hiểu rõ hơn về vùng đất này, cần quay ngược về cuối thế kỷ 17, thời điểm những lưu dân đầu tiên đặt chân đến vùng đất hoang vu, đầy rừng tràm, thú dữ và nước ngập. Tên gọi “Giồng Ông Tố” xuất phát từ chính điều kiện địa lý ấy. “Giồng” là cách gọi của người Nam Bộ, chỉ những dải đất phù sa cao ven sông rạch, nơi con người đắp bồi, vun xới để trồng trọt. Vùng giồng hai bên rạch Ông Tố ngày nay từng là nơi tụ cư của người Việt, người Hoa và người Khmer, do một nhân vật lịch sử là Trương Vĩnh Tố chiêu mộ đến khai khẩn. Ông vốn là tướng của phong trào “phản Thanh phục Minh”, sau khi thất bại đã sang Đàng Trong thần phục chúa Nguyễn, cùng thời với Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch và Mạc Cửu – những người có công lớn trong việc mở mang đất phương Nam.
Tuy nhiên, vùng đất mà Trương Vĩnh Tố được giao lại khắc nghiệt hơn nhiều, rừng rậm, đất phèn, đời sống khó khăn khiến cư dân dần bỏ đi. Chính ông cũng lâm bệnh rồi qua đời, được chôn cất cùng vợ bên bờ rạch. Từ đó, con rạch mang tên Ông Tố, và vùng đất xung quanh được gọi là Giồng Ông Tố theo cách gọi dân gian Nam Bộ.
Trải qua hàng trăm năm, hai ngôi mộ được cho là của vợ chồng “Ông Tố” dần trở nên hoang phế. Hiện nay, chúng nằm rải rác phía sau các căn nhà trên đường Nguyễn Duy Trinh, bị chia cắt bởi tường nhà dân, tường đá ong đổ nát, bia mộ mờ chữ, gần như không còn ai biết rõ thân thế người nằm dưới đó. Có người cho rằng ông chỉ là một người chèo đò từng giúp Nguyễn Ánh chạy trốn quân Tây Sơn, nhưng tất cả vẫn chỉ là lời truyền miệng, không có chứng cứ xác thực.
Biến cố lớn xảy ra vào năm 1998 khi việc giải tỏa nghĩa trang chạm đến một ngôi mộ song táng kiên cố. Người dân xung quanh tin rằng đây là ngôi mộ rất linh thiêng nên không ai dám đụng vào. Dù vậy, đội thi công vẫn tiếp tục phá dỡ mà không báo cáo cơ quan chuyên môn. Ngay sau đó, những sự việc khó lý giải liên tiếp xảy ra: có người bất ngờ bị đột quỵ tại chỗ, máy móc liên tục hư hỏng, gàu xúc suýt rơi khi chạm vào phần mộ. Những sự cố này khiến công trình buộc phải dừng lại, càng làm dấy lên nhiều lời đồn về sự “linh thiêng” của khu mộ.
Sau đó, các cơ quan văn hóa đã tiến hành khảo sát và phát hiện một tấm bia đá bị vỡ, khắc 33 chữ Hán. Nội dung cho biết đây là mộ của một cung nhân họ Nguyễn, là vợ của một vị quan Hàn lâm viện Thị độc họ Trần, tước hầu, được lập vào năm 1823 dưới triều Minh Mạng. Phát hiện này cho thấy ngôi mộ có giá trị lịch sử quan trọng, có thể liên quan đến tầng lớp quan lại triều Nguyễn, chứ không phải chỉ là một ngôi mộ dân gian như lời đồn.
Về kiến trúc, đây là dạng lăng mộ dành cho quan lại thời Nguyễn ở Nam Bộ, có quy mô tương đối lớn với bố cục hình chữ nhật, gồm cổng, bình phong, sân tế, hai nấm mộ song song và hệ thống tường bao, trụ biểu. Dù đã bị phá hủy một phần, nhưng những gì còn lại vẫn cho thấy đây từng là một công trình được xây dựng công phu.
Điều đáng tiếc là sau sự kiện năm 1998, ngôi mộ không được trùng tu đúng mức, nhiều cấu kiện bị bỏ lại, tấm bia gốc cũng thất lạc, không rõ tung tích. Ngày nay, khu mộ được xây tường bao lại trong khuôn viên trường học, thỉnh thoảng vẫn được thắp hương vào những dịp lễ, như một cách giữ gìn sự tôn nghiêm.
Cho đến hiện tại, lăng mộ cổ Giồng Ông Tố vẫn là một dấu hỏi lớn giữa lòng thành phố. Thân phận thực sự của “Ông Tố”, danh tính vị quan họ Trần trong bia mộ, cũng như những sự việc kỳ lạ trong quá trình giải tỏa… tất cả vẫn còn nằm trong màn sương bí ẩn. Và có lẽ, chính sự chưa có lời giải ấy đã khiến nơi này trở thành một phần đặc biệt trong ký ức và tâm thức của người dân Sài Gòn.
