Năm 1824, dưới triều vua Minh Mạng, trong hoàng tộc nhà Nguyễn xảy ra một vụ việc mà khi đọc những dòng chép trong sử cũng đủ khiến người đời sau rùng mình: Mỹ Đường, con trai trưởng của Hoàng tử Cảnh, bị mật cáo t.h.o.n.g d.a.m với mẹ ruột là Tống Thị Quyên. Kết cục, người mẹ bị d.ì.m c.h.e.t, còn người con bị tước bỏ danh phận, giáng xuống làm thứ dân.
Tội danh ấy đã đủ ghê rợn, nhưng điều đáng nói hơn là thân phận của những người liên quan. Đây không phải một gia đình thường dân, mà là nhánh đích tôn của vua Gia Long, một dòng dõi từng mang ý nghĩa kế vị. Chính vì vậy, khi được nhắc lại, vụ án này đã vượt khỏi khuôn khổ của một bê bối luân lý, để trở thành một trong những nghi án lớn nhất của triều Nguyễn.
Những gì chúng ta biết về vụ án này chủ yếu được ghi lại trong các bộ chính sử như Đại Nam thực lục và Đại Nam chính biên liệt truyện của Quốc Sử Quán triều Nguyễn. Tuy nhiên, các ghi chép này lại ngắn gọn, gần như chỉ dừng ở việc nêu lời cáo buộc và kết quả xử lý, mà không cho thấy rõ quá trình điều tra, xét hỏi hay chứng cứ cụ thể.
Chào các bạn, đêm nay Mèo Đen sẽ cùng các bạn nhìn lại vụ án Tống Thị Quyên - Mỹ Đường, một trong những nghi án cung đình mờ ám và gây tranh cãi nhất dưới triều Nguyễn.
Giờ thì chúng ta bắt đầu thôi.
-----
BỐI CẢNH SÂU XA
Muốn hiểu vụ án Tống Thị Quyên, không thể bắt đầu từ năm 1824, mà chúng ta cần phải lùi xa hơn, trở lại với bi kịch kế vị từ đời Gia Long. Nguyễn Phúc Cảnh là con trưởng của Nguyễn Phúc Ánh, từng được xem là người nối ngôi theo lẽ “đích trưởng”. Nhưng Hoàng tử Cảnh mất sớm vì bệnh khi còn rất trẻ, để lại người vợ góa là Tống Thị Quyên và hai con trai là Nguyễn Phúc Mỹ Đường (còn gọi là Nguyễn Phúc Đán) và Nguyễn Phúc Mỹ Thùy.
Cái c.h.e.t sớm ấy không chỉ khép lại số phận người con trưởng, mà còn mở ra khoảng trống quyền lực rất lớn: ngai vàng sau này sẽ thuộc về ai, một người con khác của Gia Long hay dòng cháu đích tôn của Hoàng tử Cảnh. Chính khoảng trống đó là cái nền chính trị không thể tách rời khỏi vụ án về sau.
Sau khi Hoàng tử Cảnh mất, Gia Long không vội lập thái tử mới dù đã lớn tuổi. Ông dò xét ý các đại thần, và ở đây lộ rõ một rạn nứt trong triều. Có người cho rằng phải giữ “dòng đích”, tức lập hoàng tôn Mỹ Đường, nhưng rốt cuộc Gia Long lại chọn Nguyễn Phúc Đảm, tức vua Minh Mạng sau này. Bản thân quá trình chọn người kế vị ấy đã để lại nhiều đốm lửa âm ỉ: ai đứng về phía hoàng tôn, ai đứng về phía hoàng tử Đảm, ai hiểu ý nhà vua, ai không hiểu.
Điều đó có nghĩa là: đến khi Minh Mạng lên ngôi năm 1820, ông không chỉ kế thừa ngai vàng, mà còn kế thừa luôn một cái bóng rất lớn mang tên Hoàng tử Cảnh. Dòng của Hoàng tử Cảnh không còn ngồi ở trung tâm quyền lực, nhưng vẫn mang ý nghĩa biểu tượng đặc biệt: Mỹ Đường là con trưởng của Hoàng tử Cảnh, tức cháu đích tôn của Gia Long.
-----
NĂM 1824: LỜI MẬT CÁO XUẤT HIỆN VÀ BI KỊCH BẮT ĐẦU
Theo phần sử liệu được dẫn lại từ Đại Nam thực lục và Đại Nam liệt truyện, bước ngoặt xảy ra vào năm Minh Mạng thứ 5, tức 1824. Sử chép rất ngắn nhưng hậu quả thì cực lớn: “trước có người cáo Mỹ Đường là người d.â.m d.ậ.t, t.h.ô.n.g g.i.a.n với mẹ đẻ là Tống Thị Quyên”.
Tin ấy không đi qua một phiên xử công khai, không đi qua một bản án mà ta còn có thể đối chiếu hôm nay, mà nó đi bằng một con đường khác: người tố cáo không lộ danh tính, rồi Tả quân Lê Văn Duyệt “đem việc tâu kín” lên vua Minh Mạng. Chỉ riêng hai chữ “tâu kín” đã cho thấy đây không phải một vụ án mở ra cho triều thần và thiên hạ cùng biết, mà là một sự vụ nội đình, xử trong bóng tối quyền lực.
Sử Nguyễn sau đó ghi tiếp một cách lạnh lùng: vua sai bắt Tống Thị Quyên giao cho Lê Văn Duyệt d.ì.m c.h.e.t, chi tiết này sau được diễn giải dạng văn học hóa hoặc tái dựng sân khấu là để thực thi lệnh của nhà vua, bà Tống Thị Quyên bị mấy tên lính canh áp giải dẫn đi trong bộ dạng tóc tai rũ rượi. Bà bị giam trong một phòng riêng, không bị xiềng xích, được ăn uống đầy đủ, có giường nệm tử tế, có nước tắm rửa và bô để đi đại tiểu tiện.
Thế nhưng, bà hết sức đau khổ vì bị buộc tội t.h.o.n.g d.a.m với con ruột. Bà không được bày tỏ kêu oan, mà chỉ có mỗi một việc phải thừa nhận tội lỗi của mình, để rồi sau đó bị “xử” dìm nước cho c.h.e.t
Còn Mỹ Đường thì bị cấm chầu, không được xuất hiện trước triều đình. Một thời gian sau, ông dâng sớ xin nộp lại toàn bộ ấn tín và sách phong, và xin được từ bỏ thân phận trong hoàng tộc, chấp nhận bị giáng xuống làm thứ dân để lui về sống tại nhà riêng. Vua Minh Mạng triệu các thân công đại thần vào bàn bạc, rồi chấp thuận.
Chỉ vài dòng đó đã đủ nghiền nát cả một nhánh hoàng tộc. Tống Thị Quyên c.h.e.t, Mỹ Đường từ một người mang tước công trở thành thứ dân. Con cái ông bị ghi phụ phía sau sổ tôn thất, nghĩa là bị đẩy ra bên rìa chính thống.
Nhưng cũng chính ở điểm này, mọi nghi vấn bắt đầu sinh ra. Ai là người tố cáo? Có chứng cứ gì? Có nhân chứng không? Có đối chất không? Lê Văn Duyệt, trước khi “tâu kín”, có điều tra thực sự hay chỉ làm trung gian chuyển tin? Nhà vua trước khi ra lệnh dìm c.h.e.t Tống Thị Quyên đã cho thẩm tra đến đâu?
Các thông tin đều dừng lại trước một bức tường mờ mịt: sử chỉ ghi kết quả xử trí, chứ không ghi quy trình xác minh. Vì vậy, người đời sau có thể biết rằng một người phụ nữ đã bị g.i.e.t vì tội danh l.o.a.n l.u.a.n, nhưng lại không biết chính xác bằng cách nào triều đình đi từ một lời tố cáo bí mật đến quyết định đoạt mạng bà.
-----
MỸ ĐƯỜNG SAU KHI BỊ PHẾ
Có một sự “tam sao thất bản” rất phổ biến về vụ này: nhiều người nói Minh Mạng đã g.i.e.t luôn Mỹ Đường và các con. Điều đó không khớp với phần sử liệu được các bài nghiên cứu dẫn lại. Mỹ Đường không bị g.i.e.t ngay trong năm 1824. Ông bị cấm chầu hầu, rồi bị giáng làm thường dân, mất tước, mất hoàng tịch, mất bổng lộc, và sống trong trạng thái bị canh giữ, bị theo dõi, bị nghi ngờ.
Sử còn ghi việc năm 1825, Mỹ Đường ở nhà riêng, có lần đến thăm con ở xã An Hòa, bị người khác tố là bỏ trốn, Minh Mạng đã nổi giận, rồi cho thị vệ bắt về, phái binh canh giữ, sau lại tha. Chỉ riêng chi tiết đó cũng cho thấy ông không bị x.ử t.ử, nhưng bị sống trong một thân phận giam lỏng, gần như bị hạ thấp hoàn toàn.
Đây là kiểu trừng phạt còn kéo dài hơn cái c.h.e.t khi một người từng ở trong dòng đích, từng có khả năng được nhìn như nhánh kế thừa trực hệ của Gia Long, nay bị đẩy xuống làm thứ dân. Không chỉ ông bị hạ, mà con cái cũng bị kéo theo. Dòng máu của Hoàng tử Cảnh không biến mất, nhưng bị cố tình đẩy ra sau lưng tông phả, sống như một nhánh bị đánh dấu. Về mặt chính trị, đây là một hình thức bẻ gãy biểu tượng.
-----
NĂM 1826 VÀ NHỮNG NĂM SAU ĐÓ
Nếu vụ án chỉ kết thúc ở cái c.h.e.t của Tống Thị Quyên và việc phế truất Mỹ Đường, nó đã đủ chấn động, nhưng dòng thời gian của vụ này còn dài hơn thế. Năm 1826, Nguyễn Phúc Mỹ Thùy, em trai của Mỹ Đường, lại bị quân lính ở đạo Dực Chẩn kiện, khi sự việc còn chưa đưa đến nghị tội thì Mỹ Thùy phát bệnh nặng rồi qua đời, Đại Nam thực lục ghi rằng Minh Mạng có sai ngự y đến, có thương tiếc và lo tang lễ, nhưng sự kiện ấy vẫn làm người đời sau khó bỏ qua: nhánh con cháu Hoàng tử Cảnh cứ tiếp tục sa sút và tiếp tục bị đẩy vào thế bấp bênh không yên.
Sau khi Mỹ Thùy mất, triều đình lấy con trưởng của Mỹ Đường là Lệ Chung để tập phong, giao việc phụng thờ Hoàng tử Cảnh. Đây là một động tác vừa giữ thể diện cho việc tế tự của Đông cung Cảnh, vừa khống chế chặt hơn dòng thừa tự ấy. Ban đầu Lệ Chung được phong Ứng Hòa hầu, sau đổi thành Thái Bình hầu, rồi về sau lại thành Cảm Hóa hầu. Nhưng việc phong cho một người cháu để lo việc hương hỏa không đồng nghĩa với việc phục hồi danh dự cho cả dòng. Ngược lại, nó giống một cách triều đình nói rằng: việc thờ cúng thì vẫn phải có người, nhưng chính thống và ân sủng không vì thế mà trở lại.
Đến năm 1833, có ý kiến cho rằng tội của Mỹ Đường chỉ là tội tự làm hỏng mình, khác với phản nghịch, nên con cháu ông ngoài Lệ Chung cũng nên được ghi lại theo hệ của Hoàng tử Cảnh thay vì để ở phần phụ. Vua Minh Mạng chấp thuận một phần, nhưng ngay sau đó, đến năm 1836, Tôn Nhân Phủ và Bộ Lễ lại nghị rằng con cái của Lệ Chung không nên được ở trong tôn phả. Kết quả là con cái ông là Lệ Ngân, Thị Vân, Thị Dao bị giáng làm thứ nhân, xóa tên khỏi sổ họ Tôn thất, chỉ trừ Lệ Chung được giữ lại vì còn gánh việc thờ tự.
Điều đó chứng tỏ vụ Mỹ Đường không dừng lại ở một bản xử lý năm 1824 mà kéo dài thành một bóng đè lên nhiều đời sau, làm thân phận con cháu Hoàng tử Cảnh luôn trong trạng thái có thể bị nhấc ra, đặt vào, hạ xuống tùy theo ý chí chính trị của triều đình.
-----
CÓ PHẢI VUA MINH MẠNG DỰNG ÁN ĐỂ TRIỆT DÒNG ĐÍCH?
Đây là câu hỏi ám ảnh nhất của vụ án, vụ án Tống Thị Quyên - Mỹ Đường đặt ra câu hỏi liệu Minh Mạng có dựng nên chuyện l.o.a.n l.u.a.n để triệt dòng đích Hoàng tử Cảnh hay không. Những nhà nghiên cứu đã nêu ra những nghi vấn: Mỹ Đường có thiếu gì thê thiếp mà phải t.h.o.n.g g.i.a.n với mẹ? Nếu chuyện ấy xảy ra trong phòng kín, ai biết mà báo? Và nếu đã là một tội lớn đến thế, vì sao sử lại không cho thấy một quy trình điều tra minh bạch nào. Những câu hỏi đó không đủ để kết luận có âm mưu, nhưng đủ để chứng minh rằng nghi ngờ không phải vô căn cứ.
Tuy nhiên, cũng có một hướng nhìn ngược lại. Theo hướng này, đến năm 1824, tức 4 năm sau khi lên ngôi, Minh Mạng đã ở vào vị thế khá vững. Quá trình chuyển giao quyền lực đã được Gia Long dọn đường kỹ. Tiền quân Nguyễn Văn Thành, người thiên về dòng đích, đã mất từ trước. Tả quân Lê Văn Duyệt thì nằm trong nhóm đại thần nhận di chiếu công khai bảo trợ cho Minh Mạng.
Trong một tương quan lực lượng như vậy, Mỹ Đường không thật sự là đối thủ chính trị có khả năng lật ngai. Nếu thế, việc Minh Mạng bịa hẳn một tội nhơ nhuốc để “nhổ cỏ tận gốc” có lẽ không phải là nhu cầu cấp thiết. Nói cách khác, theo cách đọc này, vụ án Mỹ Đường có thể không phải một vụ án chính trị chủ động dựng lên, mà là một scandal nội tộc có thật nhưng bị xử bằng bạo quyền.
Sự thật là chúng ta không có đủ dữ liệu để đóng đinh kết luận theo một phía. Nói Minh Mạng chắc chắn dựng án là nói quá. Nói Tống Thị Quyên và Mỹ Đường chắc chắn có tội cũng là nói liều. Điều có thể nói một cách nghiêm túc là: sử Nguyễn xác nhận việc có lời mật tố, có mệnh lệnh xử c.h.e.t Tống Thị Quyên, có việc phế Mỹ Đường và liên lụy con cháu, đồng thời chính sử liệu và các bài nghiên cứu sau này cũng cho thấy vụ việc chứa đầy khoảng trống khó giải thích. Đó là lý do hơn 200 năm trôi qua, đây vẫn là nghi án gây tranh cãi.
-----
NĂM CUỐI ĐỜI VÀ SỰ PHỤC HỒI MUỘN MÀNG DƯỚI THỜI TỰ ĐỨC
Số phận của Mỹ Đường không chấm dứt dưới thời Minh Mạng. Đến năm 1848, dưới triều Tự Đức, có những tấu sớ xin triều đình xét lại, gia phong cho Lệ Chung và trợ cấp cho Mỹ Đường trong những năm cuối đời, đồng thời cân nhắc phục hồi lại vị trí tông phả cho con cháu ông.
Năm 1849, Mỹ Đường qua đời vì bệnh, một nhóm quan lại đã dâng sớ xin xét lại việc đối xử với gia đình này. Tự Đức cuối cùng chấp thuận theo hướng mềm hơn, và dòng ấy về sau được phục hồi phần nào, với Lệ Chung được gia phong cao hơn. Việc hậu triều phải nới tay như vậy không chứng minh oan án, nhưng nó cho thấy ngay trong nội bộ triều Nguyễn, cách xử ở quá khứ với dòng Hoàng tử Cảnh cũng không phải điều không thể bị xem xét lại.
-----
HỒI KẾT
Khác với nhiều vụ án khác trong sử Việt, vụ án Tống Thị Quyên - Mỹ Đường không để lại một cái kết rõ ràng theo nghĩa đúng sai rạch ròi. Chính sử chỉ ghi lại vài dòng ngắn gọn về lời mật cáo và kết cục xử lý, còn toàn bộ quá trình điều tra, chứng cứ và thực hư câu chuyện gần như bị bỏ trống. Vì vậy, mọi suy đoán về sau, từ giả thuyết đây là một tội ác có thật cho đến khả năng đây là một đòn thanh trừng chính trị đều tồn tại song song mà không bên nào đủ sức khép lại hoàn toàn vụ án.
Gần hai thế kỷ đã trôi qua, nhưng vụ án này vẫn nằm lại như một trong những nghi án lớn nhất của lịch sử cung đình Việt Nam. Một bên là đạo lý Nho giáo với những chuẩn mực khắt khe đến cực đoan. Một bên là quyền lực tuyệt đối của hoàng đế, nơi một quyết định có thể định đoạt sinh mạng và danh phận của cả một dòng tông. Và ở giữa là một khoảng trống sự thật mà cho đến nay, vẫn chưa ai có thể lấp đầy.
-----
Bài viết được Mèo Đen Kể Án tổng hợp thông tin.
Cùng theo dõi Page để đón đọc những vụ án tiếp theo nhé. Cảm ơn các bạn.
-----
*Chú thích: Bài viết sử dụng hình ảnh minh họa từ "Vở cải lương Vương quyền - Vụ án Tống Thị Quyên"
